Yaprak Özer; İndeks İçerik İletişim ve Konuşmacı Ajansı

Dani Rodrik’in Project Syndicate’de yayınlanan son makalesi gelişmekte olan ülkelerin ekonomik kalkınma ve istihdam yaratma süreçlerinde artık imalat sanayisine (imalat odaklı sanayileşmeye) bel bağlayamayacağı ve yeni çıkış yolunun “hizmet sektörü” olduğu fikrine dayanıyor. Rodrik, kalkınma, sanayileşme, iyi işler ve orta sınıf üzerine en çok atıf verilen isimlerden bir akademisyen, düşünür. Türk asıllı Amerikalı fikir önderi. Uzun yıllardan beri savunduğu pozisyonunu tartışmaya açmış. Fikir önderlerinin cesur hareketleri yakından izlenmeyi hak ediyor.

Rodrik, savuna geldiği imalat merkezli büyüme çizgisinin artık birçok ülke için eskisi kadar uygulanabilir olmadığını söylüyor. Atıfta bulunduğum makalesinde öne sürdüğü ve savunduğu temel argümanlar şu şekilde özetlenebilir: Klasik sanayileşme modelinin sonu geldi; istihdamın geleceği hizmet sektöründe; üretkenlik artışı şart.

İndeks İçerik İletişim’de işimiz gücümüz içerik. İş insanının ihtiyacı güncel haberler kadar evrilen fikir yapısı ile sebep sonuç ilişkileri. Dünya ne konuşuyor, o konuşma iş insanı için neden önemli, hangi fikrin altı dolu, hangisi yalnızca gürültü, bunu ayıklamak işimizin parçası. Yazıyı, içerik ajansı kurucusu merakıyla alıntılamak istedim. Yazı başlığı, “How I Became a Manufacturing Skeptic.”

Entelektüel muhasebe

Dünyanın üretim yapısı değişti. İmalat artık eskisi kadar “ekonomik yürüyen merdiven” işlevi görmüyor. Düşük becerili emeği kitlesel biçimde daha verimli alanlara taşıyan o eski sanayi mantığı, bugünün küresel rekabetde aynı kolaylığı sunmuyor. Rodrik’e göre bugünün imalatı çok daha yüksek beceri, teknoloji, altyapı ve yönetişim kapasitesi istiyor. Yani yoksul ülkeler için sanayi artık eskisi kadar kestirme yol değil.

Tespit neden önemli?

Birçok ülkede aynı kalkınma ezberi dolaştı. İhracat artacak. Fabrikalar kurulacak. Küresel zincire bağlanılacak. Verimlilik sıçrayacak. Orta sınıf büyüyecek. Rodrik bu anlatıya doğrudan bir parantez açıyor. Meksika örneğini veriyor. NAFTA sonrasında imalat ihracatının on kattan fazla arttığını, ülkenin büyük bir pazara komşu olduğunu, dış ticaret ve yatırım açısından son derece avantajlı bir zemine sahip bulunduğunu hatırlatıyor. Fakat bütün bunlara rağmen Meksika’nın genel ekonomik performansı parlak olmadı; üretkenlik çizgisi de aşağı yönlü seyretti. Buradaki ders sert: ihracat başarısı ile geniş tabanlı refah artışı aynı şey değil. Sanayi hacmi büyüyebilir. Toplam ekonomik kalite aynı oranda yükselemeyebilir.

Rodrik’in makalesinde yer alan büyük soru;  Gelişmekte olan ülkelerde bugün yaklaşık 2 milyar çalışanın yaklaşık dörtte üçü, yani 1,5 milyar civarında insan, ne üniversite eğitimi gerektiren işlerde ne de ticaret ve offshoring yoluyla küresel ekonomiye bağlanan işlerde çalışıyor. Bunlar küçük çiftçiler, sokak satıcıları, gündelik işçiler, perakende çalışanları, yiyecek-içecek hizmetlerinde çalışanlar ve çeşitli yerel, emek yoğun faaliyetlerin içinde yer alan büyük bir kitle.

İçerik kimlik bilgilerine bakın

Üretkenlik nasıl artacak, orta sınıf nasıl oluşacak?

Eski reçeteyle cevap vermiyor. “Daha çok sanayi, daha çok eğitim” deyip de geçmiyor. Bunların arzu edilir olduğunu kabul ediyor, ama tek başına yeterli olmadıklarını da söylüyor. Yeni parantez  açıyor: emek çeken, çoğu yerel, ticarete konu olmayan hizmetlerde verimlilik artışı. Kulağa pek heyecanlı gelmeyebilir. Uzun yıllardır ekonomistler bu alanları büyümenin sürükleyici değil, frenleyici parçaları gibi gördü. Rodrik, özellikle gelişmekte olan ekonomilerde hızlanan büyümenin yalnızca imalattan değil, hizmetlerden geldiğini söylüyor. Kastettiği, çok konuşulan bilişim ihracatı ya da dışa dönük ileri teknoloji hizmetleri değil; perakende, otelcilik, tüketici hizmetleri gibi yerel pazar için üretilen alanlar. Hindistan üzerine yapılan ampirik çalışmalara atıfla, o ülkenin dikkat çekici büyüme hikâyesinin yerel tüketici hizmetlerindeki verimlilik artışlarından beslendiğini aktarıyor. Sahra Altı Afrika’da da benzer bir mekanizmanın işlediğine dikkat çekiyor.

Uzun zamandır büyüme ve kalkınma üzerine konuşurken hizmet sektörü çoğu zaman “zaten var olan”, “kendiliğinden büyüyen” ya da “ikincil” bir alan gibi ele alındı. Rodrik, hizmetleri tüketimin son halkası diye almamış, üretkenlik ve orta sınıf inşası açısından yeni sahne olarak gördüğünü, kalitenin kritik olduğunu söylüyor.

Türkiye gibi hizmet ağırlığı yüksek ekonomiler için önem taşıyor. Tartışma aniden çok tanıdık bir yere geliyor: perakende, lojistik, sağlık, konaklama, yiyecek-içecek, küçük işletmeler, yerel platform ekonomileri, mikro girişimler… Bunları, “geleneksel sektör” diye görmek zorlaşıyor.

Rodrik’in önerdiği yeni büyüme hikâyesinin, hizmet romantizmi olduğunu düşünmüyorum. Devlet rolünü özellikle vurguluyor. Dijital platformların yerel işgücü ve girdiler kullanmasını teşvik eden uygulamalar, mikro işletmelere eğitim ve sertifikasyon sağlayan programlar, gelişmekte olan ülke koşullarına uyarlanmış yapay zekâ ve diğer teknolojik araçlar… devletin rolleri arasında. Netleştirmek gerekirse, piyasa kendi başına halleder demediği gibi eski tip hantal sanayi devletçiliğini de önermiyor. Sahaya yakın, verimlilik odaklı bir kamusal kolaylaştırıcılık öneriyor.

Dani Rodrik Kimdir?

Harvard Kennedy School’da Ford Foundation Professor of International Political Economy unvanını taşıyor. Ekonomik kalkınma, uluslararası ekonomi ve politik ekonomi alanlarında fikir geliştiriyor. Güncel araştırmaları istihdam ve ekonomik büyüme üzerine yoğunlaşıyor; hem gelişmekte olan hem gelişmiş ekonomileri kapsıyor. Albert O. Hirschman Prize ve Princess of Asturias Award for Social Sciences gibi önemli ödüllere layık görülmüş olması da onu yalnızca akademik çevrelerde değil, kamu politikası dünyasında da ayrı bir yere koyuyor.

Bilinen çalışmalarından biri olan The Globalization Paradox, küreselleşme, demokrasi ve ulusal egemenliğin aynı anda sınırsız biçimde maksimize edilemeyeceği fikriyle çok etkili oldu. Başka güçlü hattı da “premature deindustrialization” tartışmasıydı. Gelişmekte olan ülkelerin, yeterince zenginleşmeden sanayisizleşme eğilimine girdiğini söylemesi çok etkili oldu. 2022’den itibaren “productivism” kavramını öne çıkararak neoliberalizme alternatif bir yaklaşımın işaretlerini yazdı. Rodrik, ekonomi, yalnızca büyüme rakamı değildir; iyi iş, orta sınıf, üretkenlik ve toplumsal kapasite meselesi görüşünü savunuyor.

Project Syndicate (2026) yazılarına baktığımızda da aynı zihinsel omurga belirgin. “Consumers or Workers First?” yazısında ekonominin yalnızca tüketici refahı üzerinden düşünülmesine itiraz ediyor; iyi iş üretme kapasitesini merkeze alıyor. “To Work for Us, AI Must Not Think for Us” yazısında yapay zekânın asıl riskinin yalnızca iş kaybı değil, insan düşüncesini ve bilgi üretme süreçlerini aşındırması olduğunu söylüyor. “The World Needs Europe to Get Its Act Together – Fast” yazısında Avrupa’nın ABD ve Çin’e karşı alternatif bir demokratik-sosyal model üretmesinin önemine dikkat çekiyor. “The Global Economic Transformation Will Be Local” ise iyi işler, iklim geçişi, inovasyon ve dayanıklılık gibi alanlarda asıl dönüşümün yerel ve alt-ulusal düzeyde şekilleneceğini vurguluyor.

Yayınlarımızda bilgiyi anlamlı hale getirmeyi amaçlıyoruz.